Dantel Çeşitleri: Güpür, Şantiyi, Galon ve Kirpikli Dantel

Dantel çeşitleri iki ana gruba ayrılır: motiflerin tül bir zemin üzerinde durduğu zeminli danteller ve motiflerin birbirine ince köprülerle bağlandığı zeminsiz danteller. Şantiyi ve kirpikli dantel zeminli, güpür zeminsizdir; galon ise bir tür değil, dantelin şerit biçimidir. Gece giyiminde en çok yaka, göğüs, askı ve etek ucunda kullanılırlar.

Dantel nedir, nasıl üretilir

Dantel, ipliklerin açıklıklar bırakılarak birbirine bağlanmasıyla oluşan ajurlu bir süs kumaşıdır. Desen, iplik olan ve olmayan yerlerin dengesinden doğar. Tek başına giysi olabildiği gibi çoğu zaman bir kumaşa eklenen detaydır. Eskiden dantel elle, iğneyle ya da kopanaki denen bobin tekniğiyle yapılırdı; bugün kullanılan dantellerin büyük kısmı makinede üretilir.

Makine dantelinde üç yol yaygındır. Leavers tipi makineler yavaş ama ince işçilikli dantel üretir; şantiyi ve kirpikli dantelin kaliteli örnekleri genelde bu yolla yapılır. Raşel örme makineleri daha hızlı ve ekonomiktir, elastanlı esnek dantel de bu yöntemle üretilebilir. Güpür ise çoğunlukla çözünür bir taban üzerine nakış işlenip taban eritilerek elde edilir; bu yüzden ona kimyasal dantel de denir.

Zeminli ve zeminsiz

Dantelleri ayırmanın en kolay yolu zemine bakmaktır. Motiflerin arkasında ince, altıgen gözlü bir tül varsa zeminli dantel; motifler havada, birbirine yalnızca küçük köprülerle tutunuyorsa zeminsiz dantel. Zeminli dantel daha hafif ve şeffaftır, kumaşa yumuşak geçer. Zeminsiz dantel daha dokulu ve tok durur, kendi formunu korur.

Dantel neyden yapılır

Dantelin lifi kumaşınkinden farklı olabilir. Bugün kullanılan dantellerin çoğu poliamid (naylon), pamuk, viskon ya da polyesterdir; esneklik için elastan eklenebilir. İpek dantel vardır ama nadir ve pahalıdır. Bu yüzden ipek bir gecelikteki dantel genellikle ayrı bir malzemedir ve ipek sayılmaz. Etikette ana kumaş ile dantel ayrı ayrı yazılabilir; ipek ararken ana kumaşın lifine bak.

Küçük bir not: geleneksel yıl dönümü listesinde 13. yıl danteldir, 12. yıl ise ipek. İkisinin buluştuğu hediye fikirleri 12. yıl dönümü rehberinde.

Güpür dantel

Güpür, zeminsiz dantelin en bilinen örneğidir. Motifler kalın iplikle, kabarık ve yoğun işlenir; aralarındaki boşluğu tül değil, ince bağlantı çubukları doldurur. Kenarı düz bir şerit değil, motiflerin çizgisini izler. Bu yüzden kesilip kumaşa aplike edilebilir.

Gece giyiminde güpür daha yapılı ve dramatik bir etki verir: kendi başına form tutar, ince bir kumaşın üzerinde ise yaka ya da göğüs paneli olur. Ağırdır; çok ince bir kumaşta geniş güpür panel kumaşı aşağı çekebilir. Yüzeyi de daha serttir; tene sürekli değen yerlerde astarla ya da kumaşın üstünde kullanılması rahatı artırır. Güpür gecelik ve tüylü sabahlık seti bu dokunun gece giyimindeki örneklerinden; bu set ipek değildir.

Şantiyi dantel

Şantiyi, zeminli dantelin en zarif örneklerinden biridir. Altıgen gözlü hafif bir tül zemin üzerinde çiçek, yaprak ve kıvrım motifleri bulunur. Motiflerin kenarı daha kalın bir iplikle konturlanır; deseni çizgi gibi belirginleştiren budur. Adını geleneksel olarak üretildiği kasabadan alır; bugün çoğu makinede yapılır.

Hafif ve yumuşak olduğu için iç giyim ve gece giyiminde en çok kullanılan dantellerden biridir. Göğüs, yaka kenarı ve etek ucunda kumaşla neredeyse kaynaşır. Tek renkte, kumaşla ton sür ton kullanıldığında en sakin halini alır. Narindir; çekilmeye ve takılmaya karşı dikkat ister.

Kirpikli dantel

Kirpikli dantel, kenarlarında ve motiflerinin çevresinde ince iplik saçakları olan dantel türüdür. Bu saçaklar, makinede motifler arasında yüzen ipliklerin üretimden sonra kesilmesiyle oluşur ve uzaktan kirpik gibi görünür. Çoğu zaman şantiyi tipi ince bir tül zemin üzerinde yapılır; kenar bitişi ona yumuşak, romantik bir görünüm verir.

Gece giyiminde askılı geceliklerin göğüs kenarında, şort paçasında ve etek ucunda sık görülür. Kirpikler zamanla takılıp kopabilir; yıkamada mutlaka file kullan ve fermuarlı, kancalı parçalarla birlikte yıkama.

Galon dantel

Galon, dantelin şerit hâlinde üretilmiş biçimidir. Genelde birkaç santim genişliktedir ve iki kenarı da dalgalı ya da motifli olarak bitirilir; bu yüzden kumaşın üzerine, ortasına ya da kenarına dikilebilir. Tek kenarı motifli, diğer kenarı düz olan şerit dantele ise kenar danteli denir.

Gece giyiminde galon en çok yaka çevresinde, kol ve paça ağzında, bel hattında ve askı boyunca kullanılır. Şantiyi, kirpikli ya da güpür, her dantel türünün galon şeridi olabilir. Pijama yakasında ya da sabahlık kol ağzında gördüğün ince dantel genellikle şerit hâlinde, yani galon ya da kenar danteli olarak dikilir.

Diğer dantel türleri

• Kordonlu dantel: motiflerin kenarına sonradan kalın bir kordon işlenir; desen kabartmalı ve belirgin görünür. Gelinliklerde sık kullanılır.
• Tül üzeri nakış: düz tülün üzerine makinede işlenen desen. Dantel gibi görünür, ama zemini tamamen tüldür.
• Elastik dantel: elastan içeren, esneyen dantel. İç çamaşırında yaygındır; ısıya duyarlıdır.
• Fisto: pamuklu kumaş üzerine delik açılarak yapılan işleme. Yazlık gecelik ve pijamalarda görülür; tam anlamıyla dantel değil, işlemedir.
• Oya: iğne, tığ ya da mekikle yapılan, Anadolu geleneğinde yaşayan kenar süsü. Dantele benzer, ama ayrı bir el sanatıdır.

Gece giyiminde dantel: nerede, ne kadar

Dantel gece giyiminde iki işe yarar: kenarı bitirir ve dikkati bir noktaya toplar. Ne kadar ve nerede kullanıldığı parçanın dilini belirler:

• Ton sür ton: dantel kumaşla aynı renk ailesinde. En sakin kullanım; dantelli uzun gecelikte göğüsteki dantel böyle.
• Tek küçük detay: dantelli kısa gecelikte ve uzun slip elbisede olduğu gibi tek bir dantel noktası. Az detay, doğru kesim.
• Kenar danteli: askılı ve şort takımlarında dantel kenarı bitirir, pijamada yakayı, sabahlıkta kol ağzını çerçeveler.
• Bütün dantel: dantelin parçanın karakteri olduğu tasarımlar. Dantel kollu sabahlıkta kollar baştan sona danteldir; bu sabahlık ipek değildir.

Renkte iki yol var. Ton sür ton dantel sakin ve uzun ömürlü okunur. Kontrast dantel, örneğin açık renk kumaşta koyu dantel, daha oyunlu durur; kontrast kullanılacaksa dantel küçük ve tek olmalı. Dantelin yerine göre gecelik seçimini ipek gecelik seçimi rehberinde anlattık. Dantel detaylı parçalar gecelik ve sabahlık koleksiyonlarında.

Kalite ve bakım

Kaliteli dantel nasıl anlaşılır

• Motifler dikiş yerinde eşleşiyor mu; desen yarıda kesilmiş gibi mi duruyor?
• Kenar temiz mi; kesilen yerden iplik kaçıyor mu?
• Tene değen yüz sert mi? İyi dantel elde yumuşak, esnek ve hafiftir.
• Renk kumaşla uyumlu mu? Ton sür ton dantel, ışıkta kumaştan ayrı bir renk gibi durmamalı.
• Dantel dikişi motifin çizgisini izliyor mu? İyi işçilikte dikiş görünmez olur.

Dantelli parçaya bakım

Dantel, parçanın en narin yeridir; bakım kuralını o belirler. Parça ipekse ipeğin kuralları geçerlidir: etiket önceliklidir; ters yüz, 30°C, elde ya da filede hassas programda, hassas deterjanla yıka. Ağartıcı ve yumuşatıcı kullanma, ovma, bükerek sıkma.

• Dantelli parçayı kancalı sütyen, fermuarlı ya da cırt cırtlı parçalarla aynı fileye koyma.
• Suyunu havluya sararak al. Dantelli kenarı çekiştirme; askıda ya da düz, gölgede kurut.
• Ütüyü ters yüzden, düşük ısıda yap; dantelin üzerine doğrudan bastırma, gerekirse araya ince bir bez koy.
• Saklarken dantelin üzerine ağır parça koyma; toz torbasında, gevşek katlı ya da askıda tut.

Ayrıntı için ipek nasıl yıkanır rehberine ve bakım sayfasına bak.